Karbon ayak izi hesaplamasında ortaya çıkan sonucun güvenilirliği kullanılan hesaplama yönteminden önce toplanan verinin doğruluğuna, kapsamına ve izlenebilirliğine bağlıdır. İşletmenin elektrik tüketimi, yakıt kullanımı, araç filosu, üretim faaliyetleri, satın almaları, atık oluşumu veya lojistik operasyonları hakkında eksik ya da hatalı veri kullanılması, hesaplama sonucunun gerçeği yeterince yansıtmamasına neden olabilmektedir.
Bu nedenle karbon ayak izi çalışması faturaların toplanıp bir hesaplama dosyasına girilmesinden ibaret olmayıp öncelikle işletmenin faaliyet sınırları belirlenmeli, hangi emisyon kaynaklarının hesaba dahil edileceği ortaya konulmalı ve her kaynak için ölçülebilir, dönemsel ve mümkün olduğunca birincil veriler toplanmalıdır.
Karbon Ayak İzi Hesaplamasında Veri Toplama Nereden Başlar?
Veri toplama sürecinin ilk aşaması işletmenin organizasyonel ve operasyonel sınırlarının belirlenmesidir. Birden fazla tesis, depo, üretim hattı veya idari bina bulunan işletmelerde hangi lokasyonların hesaplamaya dahil edileceği netleştirilmeden veri toplamak sağlıklı bir sonuç vermez.
Ardından faaliyetlerin emisyon kaynaklarıyla eşleştirilmesi gerekir. Örneğin bir üretim tesisinde elektrik faturalarının incelenmesi yeterli değildir. Kazanlarda kullanılan yakıt, jeneratörler, şirket araçları, soğutucu gazlar, üretim prosesleri, atıklar ve işletmenin hesaplama kapsamına giren diğer faaliyetleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Hangi Veriler Toplanmalıdır?
Toplanacak veriler işletmenin sektörüne, faaliyetlerine ve hesaplama kapsamına göre değişir. Ancak kurumsal karbon ayak izi hesaplama çalışmalarında bazı veri grupları genellikle temel girdileri oluşturur.
Enerji Tüketim Verileri
Elektrik tüketimi için aylık veya yıllık tüketim miktarlarının belirlenmesi gerekir. Burada mümkün olduğunda fatura tutarı yerine kWh cinsinden gerçek tüketim değerinin kullanılması tercih edilir.
Doğalgaz, motorin, fuel-oil, LPG ve benzeri yakıtlar için de tüketim miktarları fiziksel birimlerle belirlenmelidir. Örneğin litre, kilogram, metreküp veya ton gibi ölçü birimleri hesaplamanın sonraki aşamasında uygun emisyon faktörleriyle eşleştirilir.
Yakıt ve Araç Verileri
Şirket araçları, iş makineleri, forkliftler, jeneratörler ve benzeri mobil veya sabit kaynaklarda kullanılan yakıtlar ayrı değerlendirilmelidir. Araç filosu için yalnızca araç sayısının bilinmesi yeterli olmaz. Yakıt tüketimi, kilometre bilgisi veya güvenilir operasyon kayıtları hesaplama açısından çok daha anlamlı verilerdir.
Üretim ve Proses Verileri
Üretim yapan işletmelerde faaliyet verilerinin doğru belirlenmesi büyük önem taşır. Üretim miktarı, kullanılan hammadde, proses girdileri ve proses kaynaklı emisyon oluşturabilecek faaliyetler değerlendirilmelidir.
Özellikle enerji tüketiminin üretim hacmine göre değiştiği tesislerde toplam tüketim verisinin tutulması yeterli olmayabilir. Üretim miktarı ile enerji ve emisyon verilerinin ilişkilendirilmesi sonraki dönemlerde performans takibi yapılmasını da kolaylaştırır.
Soğutucu Gaz ve Kaçak Verileri
Klima, soğutma sistemi veya endüstriyel soğutma ekipmanlarında kullanılan soğutucu akışkanlar da değerlendirilmesi gereken veri grupları arasında bulunabilir. Burada satın alınan gaz miktarı, sistemlere yapılan dolumlar ve bakım kayıtları önemli kaynaklardır.
Özellikle gaz kaçaklarının söz konusu olabileceği ekipmanlarda cihaz kapasitesine bakılarak varsayım yapılması yerine bakım ve dolum kayıtlarının incelenmesi daha güvenilir bir veri tabanı oluşturur.
Satın Alma Verileri Nasıl Toplanır?
Kurumsal karbon ayak izi çalışmalarında veri toplama işletmenin doğrudan tükettiği enerjiyle sınırlı olmaz. Hesaplama kapsamına bağlı olarak satın alınan malzemeler, ürünler ve hizmetler de değerlendirmeye alınabilmektedir.
Bu nedenle satın alma departmanından alınacak verilerde ürün veya malzeme türü, miktarı, ağırlığı, tedarikçi bilgisi ve mümkün olduğu durumlarda ürünün çevresel özelliklerine ilişkin veriler önem taşır.
Örneğin tonajı yüksek bir hammaddenin toplam satın alma bedelinin bilinmesi, fiziksel faaliyet verisi açısından sınırlı bir bilgi sağlar. Malzemenin kilogram veya ton bazındaki miktarı uygun hesaplama yaklaşımının kurulmasına daha fazla katkı sağlar.
Atık Verileri Nasıl Toplanmalıdır?
Atık kaynaklı emisyonların hesaplanabilmesi için işletmede oluşan atıkların türleri ve miktarları belirlenmelidir. Tehlikeli ve tehlikesiz atıkların ayrımı, atığın niteliği, miktarı ve hangi yöntemle bertaraf veya geri kazanıma gönderildiği kayıt altına alınmalıdır.
Atık yönetim kayıtları, taşıma belgeleri, teslim tutanakları ve ilgili sistem kayıtları veri doğrulama aşamasında kullanılır. Atığın toplam miktarını bilmek yerine atığın akıbetini de belgelemek hesaplamanın niteliğini artırır.
Ulaşım ve Lojistik Verileri Nasıl Belirlenir?
İşletmenin kendi araçlarının yanı sıra hesaplama kapsamına bağlı olarak çalışan servisleri, iş seyahatleri, ürün taşımaları ve lojistik faaliyetleri de incelenir.
Bu aşamada kullanılabilecek veriler arasında yakıt kayıtları, araç kilometreleri, seyahat kayıtları, taşıma mesafeleri, sevkiyat miktarları ve taşıma türü bulunur. Özellikle lojistik operasyonlarda mesafe ile taşınan yük miktarının birlikte değerlendirilmesi veri kalitesini artırır.
Veri Kaynaklarının Güvenilirliği Nasıl Kontrol Edilir?
Karbon hesaplamasında her veri aynı güvenilirlik seviyesine sahip değildir. Sayaç kayıtları, resmi faturalar, yakıt fişleri, satın alma kayıtları ve ölçüm sonuçları doğrudan işletme faaliyetlerinden elde edilen birincil verilere örnek olarak değerlendirilir.
Buna karşılık herhangi bir faaliyet için gerçek tüketim verisinin bulunmadığı durumlarda tahmini veya ikincil veriler kullanılabilir. Ancak bu durumda verinin neden doğrudan elde edilemediği, hangi varsayımın kullanıldığı ve hesaplamanın hangi yönteme dayandığı açıkça kayıt altına alınmalıdır.
Eksik Veriler Nasıl Tamamlanır?
Uygulamada işletmelerin bazı dönemlere ilişkin faturaları, yakıt kayıtları veya operasyonel verileri eksik olabilir. Böyle bir durumda eksik kısmın doğrudan varsayımla doldurulması yerine öncelikle alternatif kayıt kaynakları araştırılmalıdır.
Örneğin elektrik tüketimi için fatura bulunmuyorsa sayaç kayıtları, enerji tedarikçisi kayıtları veya işletmenin muhasebe ve enerji yönetim sistemleri incelenebilir. Yakıt tüketiminde ise satın alma kayıtları, araç takip sistemleri veya depo giriş-çıkış kayıtları değerlendirilebilir.
Eksik verinin başka kaynaklardan da elde edilemediği durumlarda uygun bir tahmin yöntemi oluşturulabilir. Ancak kullanılan yöntem hesaplama dosyasında ve veri toplama metodolojisinde açık şekilde belirtilmelidir.
Verilerin Dönemsel Tutarlılığı Neden Önemlidir?
Karbon ayak izi hesaplamalarında farklı kaynaklardan gelen verilerin aynı raporlama dönemini temsil etmesi gerekir. Bir kaynağın 12 aylık başka bir kaynağın ise yalnızca 9 aylık olması doğrudan karşılaştırma sorununa yol açabilir.
Bu nedenle veri toplama sırasında raporlama dönemi, ölçüm birimi, veri kaynağı ve kapsam her kayıt için tanımlanmalıdır. Böylece hesaplama sonrasında ortaya çıkan sonuçların hangi faaliyet dönemine ait olduğu net biçimde görülebilmektedir.
Veri Toplama İçin Merkezi Bir Sistem Kurulmalı
Çevre danışmanlık firması tarafından yapılan Karbon ayak izi çalışmasının bir defalık rapor olarak ele alınması işletmeler açısından önemli bir fırsatın kaçırılmasına neden olabilir. Sağlıklı bir sistemde enerji, yakıt, üretim, satın alma, atık ve lojistik verileri sonraki dönemlerde de aynı mantıkla toplanabilecek şekilde yapılandırılmalıdır.
Her veri grubu için sorumlu birim belirlenmesi, kayıtların standart formatta tutulması ve belgelerin kolay erişilebilir şekilde arşivlenmesi gerekir. Böylece sonraki hesaplama dönemlerinde veri toplama süresi kısalırken yıllar arasındaki emisyon değişiminin nedenleri daha sağlıklı analiz edilebilir.
Karbon Ayak İzi Hesaplamasında Veri Toplamanın En Kritik Noktası
Karbon ayak izi hesabında matematiksel işlem çoğu zaman sürecin en zor kısmı değildir. Asıl uzmanlık gerektiren bölüm işletmenin faaliyetlerini doğru şekilde analiz ederek hangi verilerin toplanacağını, bu verilerin hangi kapsamda değerlendirileceğini ve veri kalitesinin nasıl güvence altına alınacağını belirlemektir.
Doğru kurulmuş bir veri toplama sistemi sayesinde işletme bir karbon emisyonu rakamına ulaşmaz. Aynı zamanda emisyonların hangi faaliyetlerden kaynaklandığını, hangi alanlarda veri eksikliği bulunduğunu ve azaltım çalışmalarının hangi operasyonlarda yoğunlaştırılabileceğini de görebilir.
Bu nedenle karbon ayak izi hesaplama sürecinde veri toplama hesaplamanın güvenilirliğini ve sonraki emisyon azaltım çalışmalarının temelini belirleyen teknik bir süreçtir.